Ιστορία της Κινέζικης Φιλοσοφίας του Δημήτρη Βελισσαρόπουλου

 

v  Εισαγωγή

Ένας δυτικός μελετητής, γράφει ο Βελισσαρόπουλος, για να προσεγγίσει την κινέζικη φιλοσοφία, έχει να αντιμετωπίσει δυσχέρειες, με πρώτη την ιδιομορφία της κινεζικής γλώσσας, η οποία έχει μια εντελώς διαφορετική δομή από οποιαδήποτε άλλη και ιδιαίτερα από τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες.

Κάθε γλώσσα γενικά είναι σημαντικότατος παράγοντας, όχι μόνο γιατί είναι το μέσον έκφρασης, αλλά γιατί ακόμη επηρεάζει, χρωματίζει και κατευθύνει τη σκέψη.

v  Η κινέζικη γλώσσα και τα ιδεογράμματα

Οι κινέζικες λέξεις είναι στην πλειοψηφία τους μονοσύλλαβες και συχνά οι ίδιες λέξεις εκφράζουν εντελώς διαφορετικές έννοιες, τις οποίες διακρίνουμε μόνο στη γραπτή τους μορφή. Πιο εύκολα μεταφέρουν μια εικόνα παρά μια αφηρημένη έννοια, η οποία προκύπτει μόνο έμμεσα.

Η κινέζικη γλώσσα δεν προσφέρεται για την έκφραση αφηρημένων εννοιών. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο ότι στην κινέζικη γλώσσα τα ονόματα δεν έχουν γένη, αριθμούς και πτώσεις, τα ρήματα δεν έχουν χρόνους και αυτή η δυσχέρεια της σαφήνειας στην έκφραση νοημάτων εντείνεται από τα κινέζικα ιδεογράμματα ( Chinese characters).

Συνολικά υπάρχουν 40.000 ιδεογράμματα. Χρειάζονται τουλάχιστον τέσσερις με πέντε χιλιάδες από αυτά για να είναι σε θέση ο σημερινός Κινέζος να διαβάσει εφημερίδα.

Στα κινέζικα σημασία δεν έχουν οι φθόγγοι αλλά οι εικόνες που μας υποβάλλουν. Γι αυτό η ρητορική δεν άκμασε ποτέ στην Κίνα. Οι Κινέζοι κυρίως στο γραπτό λόγο έδιναν σημασία, γιατί με την υποβλητικότητα των ιδεογραμμάτων, μόνο αυτός μπορούσε να μεταδώσει όχι απλώς τις συγκεκριμένες έννοιες αλλά το συνολικό βίωμα που ήθελε να δώσει ο φιλόσοφος, ποιητής, ιστορικός..

Τα ιδεογράμματα θεωρήθηκαν πάντοτε  από τους Κινέζους έργα τέχνης. Αποτελούνται από πινελιές και κάθε γραμμή τους πρέπει να δείχνει την κατεύθυνση που ακολουθεί το πινέλο κατά τη σχεδίαση. Γι αυτό και υποδεικνύεται στον μαθητή, την ώρα της διδασκαλίας, η σειρά και η κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθηθεί  στη σχεδίαση των γραμμών.

Η καλλιγραφία θεωρείται στην Κίνα πραγματική τέχνη, που άλλωστε περιλαμβάνει όπως και η ζωγραφική, διάφορες σχολές. Αποτελεί έναν ειδικευμένο κλάδο του καλλιτεχνικού σχεδίου.

v  Γλώσσα και τυπική λογική

Ο χαρακτήρας της κινέζικης γλώσσας και των ιδεογραμμάτων εξηγεί επίσης  γιατί δεν εμφανίστηκε στην Κίνα η τυπική λογική. Πώς να αναπτυχθεί ο κλάδος αυτός της φιλοσοφίας αφού προϋποθέτει σαφείς ορισμούς και αυστηρή διάταξη των προτάσεων ώστε να συναχθούν συμπεράσματα. Έλειπε από την Κίνα το βασικό όργανο συναγωγής συμπερασμάτων των Ευρωπαίων, ο συλλογισμός.

Οι Κινέζοι πίστευαν ότι έπρεπε να αναζητούν την αλήθεια χρησιμοποιώντας ως όργανο το σύνολο του πνεύματος και όχι μόνο ένα και μοναδικό συνειδησιακό επίπεδο, την περιοχή της τυπικής λογικής.

Θεωρούσαν τους μηχανισμούς της τυπικής λογικής ελαττωματικούς, κυρίως γιατί βασίζονται σε μείζονες προτάσεις, που κατά κανόνα είναι ατελείς και γι' αυτό οδηγούν συχνά σε λαθεμένα συμπεράσματα.

Οι Κινέζοι βασίζονται λοιπόν στον κοινό νου και όχι στη λογική. Δεν μπορούσαν υποστηρίζει ο Max Weber να αναπτύξουν την κοινή λογική, διότι τους έλειπε η ελευθερία και τα δικαστήρια, όπου οι διάδικοι θα μπορούσαν να αναπτύξουν λογικά επιχειρήματα για να κερδίσουν μια υπόθεση. Τους έλειπαν ακόμη και οι θετικοί νόμοι.

Οι Κινέζοι έτρεφαν πάντοτε μεγάλη καχυποψία απέναντι στην ευφυΐα και στην εύκολη εξυπνάδα. Γι αυτό η παιδεία απέβλεπε στη δημιουργία σοφών ανθρώπων με ανωτερότητα χαρακτήρα και ισορροπία ψυχικών διαθέσεων.

Οι Κινέζοι δεν πίστεψαν στην ύπαρξη φυσικών νόμων και αντίστοιχα στην ύπαρξη συγκεκριμένων κωδικοποιημένων νόμων, αντίθετα από τους αρχαίους Έλληνες. Οι Κινέζοι στοχαστές υποδεικνύουν απλά τις γενικές γραμμές μιας σωστής συμπεριφοράς, που το περιεχόμενό της απορρέει από

·         τη γενική αρχή του μέσου όρου

·         την κοινή λογική και

·         τα καθιερωμένα έθιμα.

 

v  Ο χώρος και ο χρόνος

Η απροθυμία των Κινέζων να φτάσουν στη γνώση με τη χρησιμοποίηση της μεθόδου της αφαίρεσης, φαίνεται και από τις αντιλήψεις που είχαν για την έννοια του χώρου και του χρόνου.

Έτσι δεν έφτασαν ποτέ στην ιδέα της συνέχειας του ιστορικού χρόνου, γι' αυτό και δεν υιοθέτησαν ποτέ ένα κοινό σημείο έναρξης στη χρονική μέτρηση, όπως π.χ. οι αρχαίοι Έλληνες που άρχισαν να χρονολογούν τα γεγονότα από την πρώτη Ολυμπιάδα το  776π. Χ. Αυτοί προτιμούν να συλλάβουν τον χρόνο ανάλογα με τις δυναστείες και το χώρο με τις ποικιλίες των κλιματικών συνθηκών.

v  Οι βασικές έννοιες του σινικού στοχασμού

Έννοιες καθημερινής χρήσης στην Ευρώπη λάβαιναν κεντρική θέση στην κινέζικη φιλοσοφία και αποκτούσαν μεταφυσικό περιεχόμενο. Μια από αυτές το Jen, η ανθρωπιά, είναι η υπέρτατη αρετή που απορρέει από τη ενδόμυχη ενότητα όλων των πλασμάτων του σύμπαντος. Η Jen όταν καταστεί κίνητρο της ζωής επιτρέπει τη δράση σύμφωνα με το ρυθμό της φύσης.

Με τη βοήθεια της Jen ο άνθρωπος συλλαμβάνει την πραγματικότητα στο σύνολό της. Δεν αποσπά τα πράγματα από το φυσικό τους περιβάλλον. Η Jen είναι λειτουργία ευρύτερη από το λογισμό και την κοινώς εννοούμενη αγάπη ή ανθρωπιά. Μέσα από αυτήν ο άνθρωπος οδηγείται και στην ηθική και στη γνώση και αποκτά μια ικανότητα ενέργειας που δεν βρίσκεται στη βούληση, η οποία βρίσκεται σε ένα υποδεέστερο βιωματικό επίπεδο. Συνεπώς εκείνο που πρέπει να κινεί τους ανθρώπους είτε στην ιδιωτική τους ζωή είτε στη δημόσια, είναι η Jen.

 Στην πρακτική της ενάσκηση, η Jen μετατρέπεται στην αρετή ( ορθότητα).

Η ανθρωπιά ως πηγή της αρετής και η ορθότητα ως σωστός τρόπος εφαρμογής της, πρέπει να είναι ο κανόνας, όχι μόνο για τον άρχοντα και τους αξιωματούχους αλλά και για όλους τους ανθρώπους.

 

Οι Κινέζοι, αντίθετα από τους Ινδούς, είναι πραγματιστές και ενώ κατορθώνουν να δείξουν τον δρόμο της χειραφέτησης του ανθρώπου από τα πρόσκαιρα δεσμά της πεπερασμένης ύπαρξης, μέσω της βίωσης της αναλλοίωτης ουσίας που βρίσκεται στα έγκατα του είναι του, δεν διασπούν τον σύνδεσμο των ανθρώπων με τα εγκόσμια.

 

Οι Κινέζοι φιλόσοφοι δεν ασχολούνται με την έννοια ενός θεού, δεν μιλούν για μεταθανάτια ζωή. Αντίθετα όλο τους το ενδιαφέρον στρέφεται προς τα εγκόσμια πράγματα, στην καλή οργάνωση της οικογένειας, της κοινωνίας και του κράτους.

 

Έτσι, λοιπόν, οι Κινέζοι διατηρούν το πνευματικό περιεχόμενο ζωής και σύμπαντος από τη μια, επιτρέπουν όμως και στον άνθρωπο να πατήσει γερά στο έδαφος και να ασχοληθεί με το πρόβλημα της εξασφάλισης της ευτυχίας του, στον κόσμο αυτό.

 

Αυτό γίνεται επειδή η «εσώτερη φύση» και η «ζωή» βρίσκονται στο ίδιο υπαρξιακό επίπεδο. Η εσώτερη φύση άπτεται της ζωής, αλλά διαφορετικά από το λογισμό, τη βούληση και τις επιθυμίες, που εξασθενίζουν τις έμφυτες δυνατότητες του ανθρώπου να γνωρίσει, να δράσει και να αγαπήσει πραγματικά.

 

v  Η βουδιστική φιλοσοφία της Κίνας, βασίζεται στο σύνολό της στην ινδική. Παντού όμως οι Κινέζοι βουδιστές προσπάθησαν να διαφυλάξουν κάποιο χώρο για τον εξωτερικό κόσμο, αντίθετα με τους Ινδούς ομοϊδεάτες τους, που αδιαφορώντας τελείως για τα εγκόσμια απέρριπταν την ύπαρξη του εξωτερικού κόσμου.

v  Η κινέζικη φιλοσοφία είναι εντελώς πρωτότυπη. Με την εξαίρεση της μεταχριστιανικής εποχής με τις επιδράσεις του βουδισμού, ο κινέζικος στοχασμός δεν οφείλει τίποτα στον έξω κόσμο, είναι δημιούργημα καθαρά κινέζικο.

 

Σαν θεμέλιο έχει την πεποίθηση ότι οι δυνατότητες του ανθρώπινου νου είναι πεπερασμένες, ότι ο εξωτερικός κόσμος πρέπει επίσης να είναι αντικείμενο της φιλοσοφικής έρευνας, ότι η υλική υπόσταση του ανθρώπου έχει αξία, ότι δεν υπάρχει ζωή μετά θάνατο, ότι ο «λόγος» του σύμπαντος και ο άνθρωπος βρίσκονται στην ίδια υπαρξιακή κλίμακα και ότι τέλος η φιλοσοφία δε θα πρέπει να αποβλέπει στις «γνώσεις», αλλά στη σοφία, που είναι μια πιο ολοκληρωμένη μορφή της γνώσης, η μόνη που οδηγεί τον άνθρωπο στη σωστή ενέργεια.

 

Ο γνησιότερος σινικός στοχασμός είναι ο κομφουκιανισμός. Σ’ αυτόν οφείλεται η ταπεινοφροσύνη του Κινέζου μπροστά στο μυστήριο του σύμπαντος και η απροθυμία του να το αναλύσει από φόβο μήπως περάσει τα όρια του μέτρου και περιπέσει έτσι στην απρέπεια της αμετροέπειας.

 

Αυτή η τοποθέτηση των κομφουκιανών απέναντι στο σύμπαν, συνετέλεσε ώστε τα έργα των κινέζων ζωγράφων, γλυπτών, αρχιτεκτόνων, ποιητών και δραματουργών να μη χαρακτηρίζονται από μεγαλείο, αλλά από λεπτότητα και κομψότητα, που μόνο στην Κίνα μπορεί να συναντήσει κανείς.

 

Στους κινέζικους πίνακες, ο άνθρωπος χωρίς να συνθλίβεται, είναι ένα σεμνό και κομψό στοιχείο μπροστά στο μεγαλείο της φύσης, στα πλαίσια της οποίας απεικονίζεται.

 

Η φύση σχεδιάζεται με πινελιές αραχνοΰφαντες που δίνουν και στα ψηλά βουνά ακόμα την αιθέρια υφή που χαρακτηρίζει τη σχεδίαση του ανθρώπινου σώματος.

Με όλα αυτά οι κινέζοι καλλιτέχνες και στοχαστές φαίνονται να υποδεικνύουν στον άνθρωπο, το καθήκον να περάσει από τον κόσμο αυτό με όλη τη διακριτικότητα που επιβάλλουν οι καλοί τρόποι και να αποφύγει έτσι να ενοχλήσει τους συνανθρώπους του με μια ανεπίτρεπτη για το καλό γούστο συμπεριφορά όπως π.χ. με μια ακατάλληλη περιβολή, μια επίδειξη αμετροεπούς φιλοδοξίας ή αχαλίνωτων αισθημάτων, μια υπερβολική πίστη στις δυνατότητες του νου και όλα όσα ξεπερνούν τα όρια του μέτρου, που έταξε στον άνθρωπο η φύση.

 

Τέλος εισαγωγής του βιβλίου,

«Ιστορία της Κινέζικης Φιλοσοφίας»

του Δημήτρη Βελισσαρόπουλου.